Muốn truyền xúc động khi làm phim về Bác

Đạo diễn Lê Đức Tiến đã trào nước mắt khi viết lời bình bộ phim tài liệu 40 năm thực hiện di chúc Bác Hồ. Ông và đoàn làm phim muốn truyền nỗi xúc động ấy tới khán giả. Nhân dịp 6 tập đầu tiên của dự án phim tài liệu 25 tập này lên sóng VTV từ 30/8 đến 4/9, Đất Việt có cuộc trao đổi với Tổng đạo diễn Lê Đức Tiến, đồng thời là đạo diễn tập một: Bác Hồ viết di chúc.

- Hãng phim truyện Việt Nam đã vượt qua những khó khăn nào để thực hiện một loạt phim công phu và phạm vi đề cập rộng như vậy?

- Các tập phim gặp khó khăn nhất, theo chúng tôi, là phần liên quan tới Bác trong thời điểm từ 1965 đến 1969, khi Bác mất. Chẳng hạn, chúng ta không có hình ảnh về Bác Hồ viết di chúc. Bác đề trên di chúc là “Tuyệt đối bí mật”, không muốn nhiều người biết.

Ảnh về Bác thì có nhiều hơn, nhưng điện ảnh cần những hình ảnh động, nên chúng tôi phải tìm nhiều cách khác nhau để thể hiện những nội dung cần thiết. Ngoài ra trong 25 tập phim, tư liệu chủ yếu ở những tập đầu tiên, khi nói về cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Còn những tập sau phải tổ chức quay mới ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, nhiều địa phương trong nước và cả ở nước ngoài.

Tỷ lệ tư liệu sử dụng cũng sẽ ít hơn. Tuy nhiên, đoàn làm phim chúng tôi rất may mắn được ghi hình bản gốc 10 trang di chúc của Người đang được lưu trữ tại Văn phòng Trung ương Đảng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh

- Trong quá trình làm phim, cũng là một quá trình tìm hiểu về Bác, ông có những cảm nhận như thế nào?

- Tôi nhớ đã xúc động trào nước mắt khi viết những dòng lời bình về Bác. Đây là đoạn lời bình có sự biên tập chỉnh lý của nhà văn Nguyễn Quang Thiều: “Di chúc thiêng liêng, lời thề của toàn dân tộc từ 40 năm qua vang trên quảng trường lịch sử, truyền qua bao thế hệ Việt Nam cho tới ngày hôm nay. Những lời di chúc ấy giản dị nhưng làm chúng ta ứa lệ và làm trái tim chúng ta ngập tràn yêu thương và đức tin bất diệt. Mỗi khi những lời di chúc ấy vang lên, chúng ta lại thấy Tổ quốc linh thiêng hiện ra và tương lai rực sáng. Và chúng ta có đủ lý do và sức mạnh để sống, để lao động sáng tạo và hy sinh cho sự sống của con người trên mặt đất này mỗi ngày một tốt đẹp hơn”.

Bà má miền Nam đẫm lệ chống nạng ra dự lễ truy điệu Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ảnh : Trong triển lãm Ký ức Hà Nội của nghệ sĩ Hữu Cấy.

Bên cạnh đó, khi làm tập một, Bác Hồ viết di chúc, tôi tới nhà sàn, nơi Bác đã sống và làm việc. Tôi rất xúc động và có cảm giác hơi ấm của Bác vẫn đâu đây qua những vật dụng đơn sơ Người sử dụng. Chúng tôi ghi những hình ảnh nhà sàn Bác Hồ, cố gắng truyền tới người xem những nỗi niềm xúc động đó.

Từ khi tôi chuẩn bị dự án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông, tôi bắt đầu trực tiếp tìm hiểu những tư liệu về cuộc đời hoạt động của Bác, mà sau này, đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi đã thực hiện. Càng tìm hiểu về Bác, tôi càng thấy nể phục và kính yêu Bác.

- Phim có đội ngũ đạo diễn tới hơn 10 người, làm thế nào để tạo ra mạch thống nhất cho 25 tập phim?

- Mỗi tác giả tập phim có những phong cách riêng, tạo nên sự phong phú trong ngôn ngữ thể hiện, nhất là với loại hình phim tài liệu, mà hiện tại còn chưa thật hấp dẫn với phần đông công chúng. Nội dung từng tập phim được xác định rõ ràng, cụ thể.

Dung lượng giữa sử dụng tư liệu và quay mới cũng được cân đối theo tỷ lệ nhất định. Giọng đọc, lời bình cũng vậy: có giọng nam, giọng nữ, giọng Hà Nội, giọng Sài Gòn. Công tác chủ yếu của Tổng biên tập và Tổng đạo diễn là “ép” các tác giả theo đúng nội dung chủ đề đã được ấn định trong từng tập phim, rà soát tước bỏ những gì trùng lặp và gợi ý về phương thức thể hiện sao cho hấp dẫn hơn. Ngoài ra Tổng đạo diễn cũng trực tiếp sửa chữa những sai sót (nếu có) của tập phim nhằm nâng cao tính tư tưởng và thẩm mỹ.

Tổng đạo diễn phim tài liệu 40 năm thực hiện di chúc Bác Hồ, đạo diễn Lê Đức Tiến

- Các nhà sử học có vai trò ra sao trong quá trình soạn thảo đề cương và kịch bản bộ phim này, thưa ông?

- Đây là bộ phim tài liệu nghệ thuật chính luận. Những người soạn thảo kịch bản hầu hết trên dưới 50 tuổi, nên đều có những hiểu biết về lịch sử cách chúng ta không xa.

Ngoài ra tính lịch sử trong dự án phim chỉ là một trong những yêu cầu đặt ra, bên cạnh tính tư tưởng, triết học, tính nghệ thuật, tính đảng, tính nhân dân v.v… GS -TSKH Phùng Hữu Phú, Trưởng ban chỉ đạo dự án phim cũng là nhà sử học, đã có những góp ý thiết thực về nội dung và chủ đề phim.

Đề cương và kịch bản phim có sự tham gia thẩm định và tư vấn của các chuyên gia về Hồ Chí Minh như GS. Trần Thành, GS. Đặng Xuân Kỳ, cũng như nhiều nhà nghiên cứu về Hồ Chí Minh khác.

“Bộ phim có những tư liệu mới. Chẳng hạn tư liệu mà đoàn làm phim quay tại Mỹ là hoàn toàn mới. Đặc biệt, trong đó có đoạn về ca sĩ Peter Seeger, một ca sĩ nổi tiếng của Mỹ, coi Bác Hồ như một người thầy và đã sáng tác bài hát Người thầy giáo Bác Hồ. Tìm nhân vật này hết sức khó khăn, phải qua rất nhiều người Mỹ khác mới tìm được, bởi ông đã 90 tuổi, sống ẩn dật trong một khu rừng”.

Loạt phim tài liệu “40 năm thực hiện Di chúc Bác Hồ”: Nhiều đoạn phim tư liệu lần đầu tiên công bố

Đoàn lãnh đạo Đảng, nhà nước, Chính phủ và Quốc hội vào viếng Lăng Bác sau ngày khánh thành Lăng (ngày 29-8-1975). (Ảnh tư liệu do Bảo tàng Hồ Chí Minh lưu giữ)

Hôm nay (30-8), tập đầu tiên của loạt phim tài liệu “40 năm thực hiện Di chúc Bác Hồ” sẽ được công chiếu trên sóng Đài truyền hình Việt Nam (kênh VTV1, sau chương trình Thời sự).

Dự án làm phim tài liệu được đánh giá là quy mô nhất từ trước tới nay về đề tài Chủ tịch Hồ Chí Minh, gồm 25 tập, thời gian thực hiện từ năm 2008 đến cuối năm 2010.

Đạo diễn Lê Đức Tiến, Giám đốc Hãng phim truyện Việt Nam - Trưởng Ban tổ chức thực hiện dự án, cho biết có nhiều đoạn phim tư liệu lần đầu tiên được công bố trong 25 tập phim này. Một trong số đó là các đoạn trích từ phim Hà Nội mừng Sài Gòn giải phóng (Hãng phim truyện Việt Nam, hoàn thành năm 1975), một số đoạn phim tư liệu trích từ phim mua bản quyền của nước ngoài, “Việt Nam - thiên sử truyền hình” - phim của Mỹ, “Ngày độc lập” - phim của Nhật…

Cũng theo ông Tiến, sự sáng tạo của các đạo diễn sẽ làm nên các phong cách phong phú, đa dạng thể hiện trong từng tập phim. “Mỗi đạo diễn sẽ thể hiện tình cảm kính yêu, sự tôn kính với Bác theo một cách riêng của mình” - ông Tiến nói.

Đạo diễn Vũ Xuân Hưng, một thành viên trong tổ đạo diễn lại cho rằng thách thức với các đạo diễn là vẫn là những hình ảnh cũ nhưng đạo diễn thổi vào đó tư tưởng mới và dùng tư duy của mình kết nối các hình ảnh tư liệu với các phần quay hiện đại”.

Sáu tập phim đầu tiên do Hãng phim truyện Việt Nam và Hội Điện ảnh TP.HCM thực hiện, mỗi tập khoảng 30 phút, công chiếu liên tục từ ngày 30-8 đến ngày 4-9

Ôn Di chúc của Bác Hồ trong ngày 2/9

“Có di chúc nào vừa thấm đẫm lòng yêu nước, thương dân như Di chúc của Người không?”, cụ Tài hỏi trước khi đọc Di chúc của Bác. Cả phòng khách im lặng để lắng nghe giọng đọc run run của cụ Tài. “Bác là người hết lòng xây dựng, vun trồng khối đại đoàn kết dân tộc, phát huy sức mạnh của toàn thể dân tộc.

Chính sách “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; Thành công, thành công, đại thành công” do Bác đề xướng, coi vậy mà không dễ thực hiện đâu. Để đưa bài học đoàn kết vào thực tiễn cuộc sống, mỗi cán bộ, đảng viên gạt bỏ cái tôi cá nhân, vị kỷ mà dốc lòng cho sự nghiệp xây dựng đất nước”, ông Nguyễn Minh Đức, nguyên Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Bình Dương chia sẻ.

Tiếp lời, chị Nguyễn Thu Cúc, Chủ tịch UBND phường Phú Cường, Thị xã Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương tâm sự, “Hôm nay, nghe bác Năm Tài đọc lại bản di chúc của Người, tôi rất xúc động. Đây cũng là dịp để những lãnh đạo, cán bộ, đảng viên trẻ như tôi có dịp soi rọi bản thân”.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Dương Phạm Hoàng Hà tham dự hoạt động ôn di chuc của Bác tại nhà cụ Tài. Ảnh: Thu Thảo

Dù đang bận nhiều việc, nhưng ông Phạm Hoàng Hà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Dương vẫn nán lại đến phút cuối. Ông Hà nói, Bác là người có tấm lòng nhân ái rộng lớn, người có tinh thần phục vụ nhân dân cao nhất, lấy mục tiêu phục vụ nhân dân làm mục đích chiến đấu của mình. Những tư tưởng đó, đạo đức đó là cái gốc tạo nên sức mạnh của Đảng. “Tôi rất vui được dự buổi giỗ đầy ý nghĩa này, và xin hứa sẽ lấy đó để động viên người dân, chiến sĩ phấn đấu học tập, tiếp tục hoàn thành sự nghiệp của Bác”.

Người khách đặc biệt

Trong buổi tưởng nhớ ngày Bác mất tại nhà cụ Tài, có một cậu bé bán vé số trạc 13 tuổi, dáng người dong dỏng, gầy gò, chăm chú lắng nghe đọc Di chúc của Bác. Tháng 12/2008, Hoàng tình cờ đi qua nhà cụ Tài khi tổ làm phim của Đài Phát thanh và Truyền hình Bình Dương đang quay những thước phim tài liệu về người chiến sĩ tiền khởi nghĩa này.

Tò mò, cậu dừng lại xem và được chị tổ trưởng tổ làm phim hỏi, “Phim về tình cảm của các chiến sĩ cách mạng lão thành với Bác Hồ đó, em có biết Bác Hồ không?”. “Có”, Hoàng đáp khẽ. “Bác Hồ là ai?” Chị hỏi tiếp. “Bác Hồ là anh hùng giải phóng dân tộc”, cậu nói rất tự tin. Những ai có mặt đều nhìn nhau đầy ngạc nhiên. Một câu trả lời ngắn gọn, chuẩn xác của một cậu bé bán vé số không có điều kiện học hành. Từ hôm đó trở đi, lúc nào rảnh rỗi, bé Hoàng lại ghé qua nhà ông Năm để xem ảnh Bác Hồ.

Nhắc lại câu chuyện trên, cụ Tài trầm ngâm: “Hơn 20 năm tổ chức ngày tưởng nhớ ngày mất của Người, chưa lần nào tôi xúc động như hôm nay. Một em bé nghèo, mồ côi, chỉ được cha nuôi chỉ bảo vài lần mà khắc sâu trong lòng hình ảnh Bác. Liệu những đứa trẻ được nuôi nấng cẩn thận, sinh ra và lớn lên trong gia đình giàu sang, có hiểu được như em bé bán vé số này không? Bác Hồ luôn sống mãi trong lòng người dân Việt Nam, đặc biệt là những người dân nghèo. Trách nhiệm của Đảng, nhà nước là hiện thực hóa những điều cần Bác dặn trong bản Di chúc: phát triển kinh tế và văn hóa, nhằm không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân; xây dựng đất nước giàu mạnh ”, cụ nói.

Sôi động các dự án làm phim tài liệu về Hà Nội

Đại lễ 1000 năm Thăng Long được khởi động với rất nhiều dự án phim ảnh. Đã có một số dự án phim truyện nhựa phải hủy bỏ và một số dự án phim truyện truyền hình đang triển khai. Ngoài ra, còn rất nhiều dự án phim tài liệu đã và sẽ lên sóng truyền hình.

“Ký sự Thăng Long” và những điều ít biết

Đầu tiên phải kể đến chương trình phim “ký sự Thăng Long”, một loạt phim ký sự tài liệu về đất và người Hà Nội xưa và nay. Loạt ký sự gồm 52 tập, mỗi tập 15 phút. Mỗi tập là một chủ đề, một câu chuyện với những khám phá, những câu chuyện thú vị không mấy người biết đến, hoặc biết nhưng chưa rõ, hoặc chưa bao giờ được kể về kinh thành Thăng Long.

“Ký sự Thăng Long” sẽ mang tới nhiều khám phá mới lạ về thủ đô Hà Nội

Thông qua cách kể chuyện bằng hình ảnh, có sự tham gia của các nhà sử học, khán giả sẽ được biết thêm những chi tiết thú vị, lần đầu tiên công bố về những công trình tiêu biểu của Hà Nội… hay sự việc liên quan tới những nhân kiệt xuất sắc của Thủ đô.

Tổng đạo diễn bộ phim là NS Bùi Duy Khánh cho biết: phim có những góc quay lạ, độc đáo và được đầu tư lớn. Ông cũng chia sẻ: “Chúng tôi sẽ kể những câu chuyện mới và kể mới hơn những câu chuyện cũ. Văn Miếu Quốc Tử Giám, Nhà hát lớn, cây cầu Long Biên, Gò Đống Đa… tất cả đã rất quen thuộc nhưng những câu chuyện chúng tôi kể sẽ mang đến cho khán giả những chi tiết mới lạ. Ví dụ chắc hẳn trong chúng ta, ai cũng biết về Nhà hát lớn, đã rất nhiều lần bước chân đến đó nhưng mấy ai trong chúng ta biết rằng mái lợp của Nhà hát lớn hiện nay được lấy từ lớp đá sét ở Sìn Hồ… Cầu Long Biên đã được nhắc đến nhiều, thậm chí hàng ngày chúng ta đi qua đó, nhưng mấy ai biết rằng, ở thế kỉ 19, những người thợ đã phải ngồi vào cabin, được thả xuống lòng sông Hồng, vét từng vốc bùn để đặt những chiếc cột trụ đầu tiên của cầu Long Biên…”.

Đại diện Nhóm tư vấn cấp cao, ông Dương Trung Quốc, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nói: “Phim có nhiều cái mới. Một số chi tiết khám phá chính tôi cũng chưa biết. Ví dụ, từ trước đến nay tôi vẫn cứ nghĩ là mái lợp Nhà hát Lớn thành phố là nhập từ Pháp. Hóa ra, câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Và tôi không ngờ là Việt Nam mình lại có mỏ đá đẹp và quý đến thế”.

Loạt phim bắt đầu sản xuất vào tháng 7/2009 và sẽ phát sóng vào 18h các ngày thứ 5 và thứ 7 trong tuần, tập đầu tiên sẽ phát sóng vào thứ 7, ngày 10/10/2009, ngày kỷ niệm 999 năm vua Lý Công Uẩn xuống Chiếu dời đô, lập nên kinh thành Thăng Long.

“1000 cảm xúc Hà Nội” với phong cách truyền hình thực tế

Ngoài ra phải kể đến chương trình “1000 cảm xúc Hà Nội” đã được phát sóng trên kênh truyền hình thực tế RealTV – VCTV5 từ 15/9. Đây là một series phim phóng sự truyền hình về Hà Nội, thực hiện theo phong cách truyền hình thực tế.

“1000 cảm xúc Hà Nội” sẽ không dàn dựng mà để nhân vật tự kể truyện

Mỗi tập phim dài 10 phút sẽ khai thác những nét văn hóa Hà Nội xưa và nay. Hình ảnh những chiếc áo dài, những món ăn ngon hoặc những cảm nghĩ, cảm xúc của những người dân Hà Nội đã được những người làm chương trình ghi lại dưới góc độ chân thực, không dàn dựng.

Điểm khác biệt ở chỗ chương trình “1000 cảm xúc Hà Nội” hoàn toàn không có MC, có rất ít lời bình luận, chương trình sẽ để nhân vật tự kể chuyện. “1000 cảm xúc Hà Nội” sẽ chủ yếu là những hình ảnh đầy cảm xúc về Hà Nội để khán giả xem truyền hình cảm nhận và suy nghĩ.

Đạo diễn trẻ Thuỷ Giang, đạo diễn chương trình cho biết: “Loạt phim “1000 cảm xúc Hà Nội” là một sự khác biệt hoàn toàn so với những seri truyền hình khác đã từng làm về Hà Nội trước đây (như các chương trình ẩm thực, áo dài, phố cổ…), bởi chương trình được làm theo phong cách của truyền hình thực tế rất tự nhiên ngẫu hứng, sự sắp đặt và diễn xuất được hạn chế tôi đa trong khi những cảm tưởng tâm sự của những người tham gia chương trình được khắc họa và làm nổi bật”.

Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội là “điểm ngắm” cho rất nhiều dự án làm phim được xã hội hóa. Trên sóng truyền hình hiện tại đã thấy hiện diện “Thăng Long nhân kiệt”, rồi series “Những ngôi chùa cổ Việt Nam”. Trò chơi “Hà Nội 36 phố phường” cũng đã có lời khẳng định sẽ ra mắt vào 10/10/2009. Tất cả sẽ giúp khán giả có thêm những kiến thức quý giá về Thủ đô ngàn năm văn vật.

Phim tài liệu đầu tiên về đại tá tình báo Tư Cang

Từ tối 17/12, trên kênh HTV9 Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sẽ phát sóng bộ phim tài liệu ”Đi giữa kẻ thù” do Lê Phong Lan viết kịch bản và đạo diễn.

Đây là bộ phim tài liệu đầu tiên về đại tá tình báo - Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Tư Cang. Đại tá tình báo Tư Cang, tên thật là Nguyễn Văn Tàu, nổi tiếng trong việc thiết lập và chỉ huy xuất sắc mạng lưới tình báo H.63, trong đó “Điệp viên hoàn hảo” Phạm Xuân Ẩn là át chủ bài.

Mạng lưới tình báo H.63 đã thu thập được nhiều tin tức tình báo rất có giá trị, vận chuyển thành công về chiến khu, góp phần không nhỏ cho Đại thắng 1975.

Đạo diễn Phong Lan cho biết, con người ông Tư Cang rất đơn giản. Ông là hiện thân của người lính cách mạng tài hoa. Là con nhà nông, thi đậu vào Trường Tây Petrus Ký, biết hai ngoại ngữ Pháp-Anh, bắn súng hai tay đều giỏi.

Làm tình báo mà không qua đào tạo, nhưng nhiệm vụ hoàn thành xuất sắc. Ông đã hy sinh cả thời trai trẻ cho đất nước, xa vợ con đi tập kết từ năm 1954 và chỉ gặp lại sau ngày miền Nam giải phóng.

Suốt những năm ông hoạt động nội thành Sài Gòn, vợ chồng là đồng chí mà đôi khi chỉ được gặp nhau trong im lặng ở hai đầu ghế đá trong Sở Thú.

Vợ ông thú nhận đã phải "cả đời đau trong tim," khi chứng kiến chồng mình vì nhiệm vụ phải sống trong gia đình một tiểu thư tư sản - nữ điệp viên Tám Thảo xinh đẹp, phải cùng cô khoác tay đi làm nhiệm vụ.

Năm nay đã 83 tuổi nhưng ông Tư Cang vẫn say sưa viết sách và xuất bản sách. Niềm vui của ông còn là gặp gỡ bạn bè, đi giao lưu với thế hệ trẻ.

Các mạng lưới tình báo Việt Nam luôn là một bí ẩn hấp dẫn không chỉ với chính người dân Việt Nam, mà cả với các nhà nghiên cứu Việt Nam ở Mỹ.

Phim tài liệu "Đi giữa kẻ thù" với sự trợ giúp của Tổng cục 2 Bộ Quốc phòng đã phần nào hé mở được những bí ẩn hấp dẫn của một trong những mạng lưới tình báo nhân dân nổi tiếng nhất của Việt Nam. Phim dài 7 tập, mỗi tập 20 phút sẽ được phát lại lúc 7 giờ 25 từ ngày 18 đến 24/12./.

Khởi chiếu phim tài liệu về trang phục Việt

Trải dài từ thời vua Hùng đến thời đại ngày nay, 24 tập phim "Đi tìm trang phục Việt" giúp khán giả truyền hình tiếp cận quá trình hình thành và phát triển văn hóa ăn mặc của dân tộc.

Xuất phát từ ý muốn, trách nhiệm của người làm phim tài liệu là ghi chép lịch sử, cung cấp thông tin đúng đắn về văn hóa, nguồn cội Việt trong quá trình hội nhập, Hãng phim Truyền hình TP HCM quyết định thực hiện "Đi tìm trang phục Việt".

Những họa tiết trên Trống Đồng trở thành tư liệu quý giá cho đoàn làm phim. Ảnh do TFS cung cấp.

Giám đốc hãng phim Nguyễn Việt Hùng cho biết: "Đây là một đề tài cực khó. Tài liệu lịch sử để lại không đủ để chúng tôi làm nên một quá trình hình thành và phát triển trang phục Việt Nam xuyên suốt. Đoàn phim cố gắng chắt lọc, đưa ra một số điển hình về văn hóa ăn mặc từ các triều đại. Hy vọng những thước phim sẽ thuyết phục được người xem, để thấy rằng việc phát triển trang phục Việt là một bản sắc, đánh dấu một bước ngoặt trong nhận thức của con người".

Chịu trách nhiệm về nội dung, đạo diễn Nguyễn Hải Anh chia sẻ khó khăn của quá trình làm phim. "Áp lực lớn nhất đối với chúng tôi là việc tiếp nhận nhiều luồng kiến thức đối nghịch nhau về lịch sử để tìm ra vị trí còn lưu giữ di tích và hiện vật để làm tư liệu. Nhưng khi xác định được địa điểm chính xác, chúng tôi cũng không chắc là thu thập được gì bởi các di tích hầu như đã bị phá hủy, cạn kiện do thiên tai, chiến tranh....", nữ đạo diễn nói.

Đạo diễn Hải Anh thăm nhiều bảo tàng trên thế giới để tìm tư liệu. Ảnh do TFS cung cấp.

Thực hiện trong 3 năm, đoàn phim phải đến thăm 24 bảo tàng cả trong và ngoài nước, tìm đến hầu hết các di tích ở khắp các tỉnh thành để thu thập tư liệu. Một số hiện vật lưu giữ dấu tích ăn mặc thời 1.000 năm Bắc thuộc chỉ tìm được ở châu Âu. Từ những họa tiết, hoa văn trên trống Đồng, tượng thờ, văn miếu... kết hợp so sánh với thực tế, đạo diễn Hải Anh cùng êkíp tin tưởng, những tư liệu đưa vào nội dung phim gần sát với chân lý.

24 tập phim được dựng thành 24 câu chuyện để cung cấp những chi tiết lưu giữ nền văn hóa Việt rực rỡ ẩn chứa trong từng tấm áo, mảnh bào, từ thời: Hùng Vương, Đông Sơn, Triều Lý, Trần, Lê... đến thời áo yếm, áo bà ba, áo dài của ngày nay.

Đạo diễn Hải Anh và phim tài liệu "Hoàng thành Thăng Long"

Một Thăng Long thành cổ với "Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo/ Nền cũ lâu đài bóng tịch dương" của văn chương và một Hoàng thành phát lộ bằng xương thịt trong cuộc khai quật Ba Đình đã được nữ đạo diễn Hải Anh tái hiện qua bộ phim tư liệu dài 20 phút. Đạo diễn đã trò chuyện với chúng tôi.

- Cuộc khai quật khu Ba Đình đã tiến hành từ tháng 12/2002, một phần kết quả khảo cổ cũng được báo giới công bố từ vài tháng trước. Liệu "Hoàng thành Thăng Long" có còn tính thời sự?

- Phim chủ yếu phát sóng ở TP HCM. Cho đến nay, một bộ phận lớn dân cư miền Nam như công nhân, tiểu thương vẫn chưa có được thông tin về khu di tích này. Báo chí, đài phát thanh, truyền hình thành phố cũng mới chỉ đưa dăm ba hình ảnh sơ sài về khu di tích nên chưa đủ thoả mãn nhu cầu thông tin cho công chúng. Vậy nên, trong phim tài liệu này, chúng tôi chú trọng khai thác phần hình ảnh về khu khảo cổ Ba Đình để khán giả trong Nam có cảm giác "tai nghe, mắt thấy". Với phương pháp ghi lại hình ảnh, hạn chế lời bình, tôi nghĩ dăm bảy năm sau, Hoàng thành Thăng Long vẫn có giá trị tư liệu cao.

- 5 năm trong nghề, chị đã có một "lưng vốn" kha khá với những "Người đàn bà hội nhập", "Đi tìm Nguyễn Sáng", "Làng cổ Đường Lâm"... Thế nhưng tất cả đều thiên về tính nữ, mềm mại, không gai góc. "Hoàng thành Thăng Long" của chị sẽ như thế nào?

- Ở Người đàn bà hội nhập, Thượng tướng Vũ Lăng... và bây giờ là Hoàng thành Thăng Long, lời và hình trong phim của tôi vẫn có cái vẻ mượt mà, trữ tình. Có lẽ vì tôi là đạo diễn nữ nên hợp với "gu" đó chăng? Một đặc điểm khác trong phim tài liệu của tôi là thường cố gắng không để lộ bàn tay dẫn dắt của đạo diễn bằng cách tiết chế tối đa phần bình luận và để cho nhân vật tự kể chuyện mình.

- Bỏ dở một phim đang quay theo kế hoạch để "nhảy cóc" sang đề tài khảo cổ; chật vật để xin giấy tờ, làm thủ tục; không có thời gian chuẩn bị tư liệu và đến lúc quay thì chỉ kịp gói trọn trong 3 ngày. Điều đó có ảnh hưởng gì đến hiệu quả của phim?

- Hoàng thành Thăng Long mới dừng ở mức một phóng sự truyền hình nên tôi cũng không kỳ vọng nhiều. Tuy nhiên, trong phim, chúng tôi đã đề cập đến việc bảo tồn vốn di sản dân tộc. Phim không sử dụng bất kỳ kỹ thuật, kỹ xảo nào và cố gắng ghi lại những điều mắt thấy tai nghe một cách thật khách quan. Về âm nhạc, để gợi cảm giác hoài cổ, tôi đã sử dụng nhạc hát văn và hòa tấu dân tộc trên nền bài thơ Thăng Long thành hoài cổ của Bà huyện Thanh Quan thế kỷ XVIII.

Mặt khác, phim chỉ được quay trong 3 ngày, nhưng chúng tôi đã làm việc cật lực từ sáng sớm đến tối mịt. Quay phim tài liệu, khó nhất là đề tài chiến tranh vì đòi hỏi đạo diễn phải có vốn sống, kinh nghiệm và kiến thức. Khi làm phim về thượng tướng Vũ Lăng, tôi gần như không biết gì về chiến thuật quân sự của ông. Mày mò hỏi người thân của ông thì bị từ chối vì trông "con bé... non quá!". Thế rồi chật vật mất mấy năm tôi mới làm xong. Nhưng Hoàng thành Thăng Long không thuộc loại chiến tranh "khó nhằn" nên chúng tôi làm cũng dễ. Hơn nữa, lại sẵn tư liệu.

Nhà văn, đạo diễn phim tài liệu Văn Lê: "Thân phận người dân luôn làm tôi rung động"...

Lao Động số 174 Ngày 04/08/2009 Cập nhật: 8:14 AM, 04/08/2009

Nhà văn, đạo diễn phim tài liệu Văn Lê.

(LĐ) - Nông dân, người lính, đồng bào dân tộc... những nhân vật chính trong hầu hết các phim tài liệu của Văn Lê (ảnh) - một người làm phim tài liệu của Hãng phim Giải Phóng. "Tôi viết văn, làm phim về họ trước hết bởi những thôi thúc nội tâm muốn chia sẻ của chính bản thân mình..." - ông nói.

1. Mỗi năm, Văn Lê làm một, hai phim tài liệu, có phim được giải như: H’Nơn (Bông sen bạc tại LHP 14), Họ hy sinh vì tổ quốc (Bông sen bạc LHP 15), có phim phản ánh, đặt vấn đề rất gai góc về số phận nông dân, nhưng rút cuộc cũng rơi vào vòng luẩn quẩn, cái thế "đèn cù" của phim tài liệu Việt nhiều năm nay: Làm xong, nộp lên trên, cất kho...

"Vừa xong được hai phim, thích lắm" - ông khoe. Đó là phim Ngọn lửa xoay vòng (nhựa, 20 phút, ông vừa viết kịch bản, vừa đạo diễn) về văn hóa sống và ứng xử của người Khmer. Đó là phim Đường xa thăm thẳm về ông Trần Lam - nguyên Phó chủ tịch tỉnh Kiên Giang, một trong những người thành lập Hội Bảo trợ bệnh nhân nghèo Kiên Giang, phát tâm làm việc thiện, quyên góp tiền bạc giúp đỡ hàng ngàn người nghèo VN, Campuchia...

Trong phim mới Đảo chạy gió - Văn Lê kể một câu chuyện tưởng chừng rất giản đơn về việc người dân đảo Hòn Chuối (Cà Mau) tránh sự ảnh hưởng của chiều gió thổi, năm phải chuyển nhà hai lần; nhiều năm nay, Nhà nước có kế hoạch xây dựng bến bãi tàu thuyền, giúp đỡ người dân... nhưng nhiều kế hoạch vẫn còn trên giấy...

Bộ phim Ở xã Phước Thắng - phim về đời sống của đồng bào Raglei (huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận). Tại xã, Nhà nước xây cho dân những căn nhà mái ngói đẹp như... biệt thự, làm mương, hồ nước, kênh kiên cố. Nhưng, những điều tốt đẹp Nhà nước quan tâm làm cho dân lại không mang lại giá trị thực tiễn: Mương nằm sâu dưới ruộng, nhỏ, chỉ rộng 40cm, dân không cách nào đưa nước lên ruộng. Đất giao cho đồng bào canh tác đầy sỏi đá.

Đồng bào khó trồng tỉa, đành canh tác theo kiểu truyền thống, phó thác mùa màng cho thiên nhiên. Ninh Thuận gió quẩn, hay có lốc, những căn nhà mái ngói xây giữa đồng trống dễ bị gió tốc mái. Thế là đồng bào, bên cạnh nhà ngói mới, xây nhà mái tranh truyền thống để ở.

"Khi sự quan tâm bị lãng phí có thể trở thành sự vô tâm?" - chúng tôi đặt câu hỏi. Văn Lê trầm ngâm: "Tôi cho thế này, không phải quan tâm là chi cho dân nhiều tiền, dân sướng ngay được. Vấn đề là chi tiêu hợp lý. Cái cần nhất-phát huy dân chủ cơ sở. Chính quyền nên hỏi dân xây nhà thế nào hợp văn hóa sống của đồng bào?".

Làm phim, là ông có dịp chia sẻ tâm tư với người dân. Nhưng rất tiếc, phim không được chiếu rộng rãi. "Đành an ủi, phát hành phim quân đội có mua phim, đã chiếu cho bộ đội, nông dân một số vùng xem" - Văn Lê cười buồn: "Kỹ thuật làm phim không mới phải chăng cũng là một cản trở để người ta không thích xem phim tài liệu Việt?".

2. Kịch bản Long thành cầm giả ca (tên một bài thơ của Nguyễn Du) của Văn Lê đạt điểm tuyệt đối, đoạt giải nhất cuộc thi sáng tác kịch bản chủ đề "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh và 1.000 năm Thăng Long-Hà Nội" (trao giải 16.1.2009), 7.2009 đã được Nhà nước duyệt, đưa vào sản xuất. Đạo diễn là Đào Bá Sơn. Tới ngày 3.8, về cơ bản, việc chọn cảnh đã hoàn tất.

Ngày 4.8, Văn Lê lại lên đường thực hiện phim về một vị tướng. "Bối cảnh phim Long thành cầm giả ca, tôi viết sao cho tiết kiệm tiền làm phim nhất. Cái chính, phim hướng vào thân phận con người trong một giai đoạn lịch sử đất nước nhiều nhiễu nhương - cuối triều Lê, đầu triều Nguyễn. Phim khẳng định một điều: Các triều đại sẽ bị thay thế, chỉ văn hóa là trường tồn...".